खंजीर

सखे

तू घातलेले असंख्य बुरखे

असंख्य कपड्यांनी झाकलेल तुझं 

निर्दयी अस्तित्व 

सापाच्या कातडी सारखं 

आणि रात्रीच्या छाताडावर बसणाऱ्या 

सूर्योदया सारखं

तू फेकून दे

आम्हाला दिसतायत तुझे सगळेच अवयव

बुरख्यापालिकडे सुद्धा

आणि सगळ्याच बंधनांचा पलीकडे

तू कितीही झाकलं स्वतःला तरी 

तुझ्या नग्नतेचा बाजार मांडू आम्ही

सखे,

शतकानू शकतं तुला आम्ही ठेवलं

संस्कृतीच्या खोलीत 

आणि बंद केलीत सगळीच दारं 

आता मात्र तू अलीयेस बाहेर

असल्या नसलेल्या सगळ्याच भिंती तोडून

पण तरीही

आता सामावून घे सगळीच क्षितिज

आभाळभर पसरलाय संस्कृतीचा गडप अंधार

तू त्याच्यावर पहाटेच्या प्रहरासारखी

चवताळलेल्या योध्या सारखी

सशस्त्र चाल करून जा

हे आभाळ तुझं आहे

हे क्षितिज तुझं आहे

सहस्रक उलटून गेली

तरी तुला न मिळालेलं सगळं तुझं आहे

सखे,

तू मशिदीत बांग दे

तू उध्वस्त करून टाक

सगळ्याच मुल्लाचे सगळे शामियाने

एक दिवस

तुला बघेन मी

अस्थावयस्थ झालेल्या काब्यात 

उध्वस्त आणि रक्तबंबाळ चेहेर्यानी

विजयाची नमाज पडताना

सखे,

व्हॅटिकन च्या चिमणीतून 

तुझ्यासाठी सुदधा निघेल धूर

येशूला जन्म देणारी तूच होतीस

असं समजल्यावर

शेवटी सखे,

तुझ्या भोवती गळफास बनून फिरणारी

जानवी घेऊव

तू  गाभ्यार्यात उभी राहा..!

तुझ्या योनीतील रक्तस्त्राव 

मानवजातीच्या अस्तित्वावर केलेला अभिषेक असतो

असं ओरडून सांग त्या 

शिवलिंगाला.

सखे

हजारो वर्ष लागलीयेत

असंख्य प्रेताच्या 

असंख्य थरांवर चढली आहेस तू

कित्येक जण मेलेत

कित्येक लेखण्या संपल्यात

कित्येक क्रांत्या झाल्यात

कित्येल मिनार पडलेत

कोलमडून 

एवढं सगळं सगळं केल्यावर तुला दिलाय 

इतिहास्याच्या पेटार्यात ठेवलेला हा खंजीर

सखे

तू आता

संस्कृतीच्या पाठीत खंजीर खुपस...!

देऊळ पलीकडे तरीही

 तो जिवंतपणे, डोळे सताड उघडे ठेऊन जगायचा. तरीसुद्धा त्याचे डोळे मिटलेलेच वाटायचे. अंगाईनंतर येणाऱ्या निद्रेसारखा तो वाटे. तो जागा कधीच न्हवता. त्याने शांतपणे झोपून घेतलं असावं. मला नेहमी वाटत what if life herself is a wonderful dream, and death is its only awakening. मृत्यू म्हणजे माणसाला आलेली जाग असावी. आपण मारतो म्हणजे आपण जागे होतो. याची जाणीव मला त्याच्या मृत्यूनंतर झाली. त्याचा मृत्यू मी जवळून पहिला. स्मशानात जाऊन, अस्थी आणेपर्यंत. माणूस पूर्णपणे नाहीसा झालेला मी पहिला. त्याच्या मृत्यूनंतर तो जास्त जिवंतपणे जाणवू लागला. प्रदीर्घ आजाराने ग्रस्त. निष्पर्ण झालेल्या झाडावरच्या शेवटच्या पानाप्रमाणे आयुष्याला धरून बसलेलं त्याच शरीर मला सारखं आठवत राहतं. शेवटचं पान उडून जाण्याची वाट बघत. तो सतत झोपलेलाच असायचा. प्रचंड वेगाने वारा वाहू लागेल, आणि ते शेवटचं पण उडून जाईल. 

चिंतामणी केशव कुलकर्णी, वटवृक्षासारखा वाटणारा माझा मामा. कायमचा झोपून राहायचा. परमेश्वराकडे जाणारे सगळेच रस्ते त्यांनी तुडवून पहिले. अक्खी भगवद्गीता पाठ कशी होऊ शकते ? याचं अप्रूप मला सारखं वाटत राहायचं. त्याने केवळ परमेश्वरच पहिला असावा असंही वाटायचं. त्याचा आठवणी तर असंख्य आहेत. "तू ग्रेस वाच" असं त्यानेच पहिल्यांदा सांगितलं होतं. 

घरातलं कोणीच जवळच वाटत नसे. सगळे दूरच्या प्रदेशातून आलेले पाहुणेच वाटायचे. कवितेच्या वाट्याला जाणारं कोणीच न्हवत. कविता फक्त त्यालाच जाणवली होती. "स्तोत्रात इंद्रिये अवघी गुणगुणती दुःख कुणाचे ?" या ओळीतली स्थितप्रज्ञ शांतात त्याच्या डोळ्यात नेहमी दिसायची. 

तोच आता पडून असतो, रोज उशिरा येणाऱ्या प्रियकराची वाट बघत बसलेल्या प्रेयसी सारखा तो मृत्यूची वाट बघत असावा. न हलणाऱ्या शरीराचं ओझं फेकून द्यायच्या मार्गावर. माझ्या मामाची औषधं द्यायला माझे आजोबा यायचे. मी पाहायचो नव्वद वर्षाच्या बापाला आपल्या साठीला आलेल्या मुलाला औषध देतानाचं  ते दृश्य पाहायची ताकदच राहायची नाही. म्हणून कि काय मी खिडकीजवळ येऊन बसायचो.  असंख्य दिशा फिरलेल्या माझ्या मामाचं आभाळ या खिडकीपयर्त येऊन थांबलं होतं. तो काय पाहत असेल या खिडकीतून ? तारुण्यात ज्या आभाळा पलीकडची स्वप्न पहिली ते हेच आभाळ असावं का ? कि तारुण्यातलं आभाळच वेगळं असतं ? कि त्याला अंगाई ऐकू येत असेल ? एका प्रदीर्घ निद्रेआधीची ?  

आजारी पडलेल्या आपल्या वृद्ध मुलाची काळजी करणारे नव्वदीला आलेले माझे आजोबा, त्यांना काका म्हणण्याचा प्रघात आहे. या स्वतंत्र भारतावरच्या स्वतंत्र आभाळापेक्षाही जुने त्यांचे डोळे मला कधीही ने संपणाऱ्या वाचनालयाच्या रांगांसारखे वाटू लागतात. मृत्यूच्या दिशेने जड पाऊल टाकणाऱ्या आपल्या मुलाची आपल्यालाच काठी व्हावं लागेल असं त्यांना वाटलं असेल का ? काका जेव्हा मामाला औषध द्यायचे तेव्हा. जीवनाची सगळीच समीकरणं कोलमडून पडल्यासारखी वाटायची. ते दोघे जड पावलांनी रास्ता कापत दूर वेशीवरच्या मंदिरात जात आहेत. अद्याप चालून आलेल्या अवाढव्य रस्त्याचं ओझं पाठीवर घेऊन. मागे एकही कटाक्ष ने घालता. ते चालत आहेत. मामाचा प्रवास थांबला. पण काका अजूनही चालतायत. रिकाम्या आभाळातल्या एकाच अंधुक ताऱ्यासारखे. ते क्षितिज पार करू पाहतायत. 

केशव विश्वनाथ कुलकर्णी आणि चिंतामणी कुलकर्णी. हे दोघेही कवितेतल्या न सुचलेल्या ओळीसारखे एका रिकाम्या कोपऱ्यात कायमचे बसून राहिलेले भासतात, न सुचलेली ओळ. जी आयुष्यभर आपला पाठलाग सोडत नाही. क्षितीजाच्या न संपणाऱ्या रेषेसारखी ती सदैव जाणवत असते.  तिला कधीच मृत्यू नसावा. आणि असला तरी मरण हे झोपेतून जाग येण्यासारखंच आहे. 

मृत्यूच्या दिवशी, खडबडून जागा झाल्यासारखा, चिरतरुण होऊन तो वेशीवरच्या देऊळाच्याही पलीकडच्या रस्त्याला लागला असेल. 

देऊळ पलीकडे तरीही 

तुज ओंजळ फुटला खांब 

थरथरत्या बुबुळा पाशी 

मी उरला सुरला थेंब 

-ग्रेस 

सनातन ???

दरवर्षी सज्जनगड गाठावा लागायचा. आमच्या घरी राम हे आराध्य दैवत म्हणून मानलं जातं. "मला रामरक्षा तोंडपाठ" आहे हे सांगणं म्हणजे युद्ध जिंकून आल्यासारखं काहीतरी मला वाटे. माझ्या घरचे त्याबद्धल माझं कौतुकही करीत. मला सज्जनगड फार आवडतो, हल्ली तिथल्या मंदिरांत मी जास्त जातच नाही. मी धाब्याचा मारुती नावाच्या एका पठारावर जाऊन बसतो. एकदा तर सकाळी ४ वाजताच तिथे जाऊन बसलो. देव मंदिरांमध्ये नाही हे तोपर्यंत मला चांगलच समजलेलं होत. देव असेल तर तो समोर पसरलेल्या सह्याद्री मध्ये असेल. ज्या सह्याद्री मधून तलवारीला तलवारी भिडल्या त्या तलवारीच्या आवाजातच देव असावा. सज्जनगडावर महाप्रसाद होतो त्यात जेवण सुरु करण्या आधी  "आर्य सनातन हिंदू धर्म कि जय " असं म्हणावं लागे. त्यातला 'सनातन' हा शब्द मला जेवणातल्या भातात सापडलेल्या खड्या सारखा जाणवत राही. सनातन, timeless काळाच्या महाकाय लाटा  ज्याला उध्वस्त करू शकत नाही तेच सनातन. आपला धर्म सनातन आहे काय ? ह्यावर विचार केला तर एकाच गोष्ट समजते. सनातन धर्म नाहीए सनातन आहे ती  कविता. फक्त कविता. धर्म काळाच्या विशाल लाटांसोबत वाहून जाणाऱ्या होडीसारखा आहे. जी असंख्य बेटांवर थांबत जाते. कविता मात्र उभी राहते काळ्याशार सह्याद्री च्या रंगांसारखी.अभेद्य.

भगवद्गीता, वेद, उपनिषद ह्या सगळ्यांचं मूळ कविताच आहे. आपण त्यांना धर्म देऊन मोकळे झालो. भाषेच्या गळ्यात जानवं घालणे. भाषेच्या डोक्यावर टोपी ठेवणे असे बरेच उद्योग आपण करत असतो. असले उद्योग करणारे शेवटी येतात कविते पर्यंत. कविता मात्र त्यांना जुमानत नाही. धर्माचं आणि कवितेचं सदैव वाकड राहिलेलं आहे. कारण धर्माचं पाखंडी अस्तित्व आणि स्वातंत्र्यावर घाला घालणारी धर्माची नियमावली कविता कधीच मान्य करत नाही. धर्म देवाची पूजा करतो. कविता स्वातंत्र्याची पूजा करते. जे स्वतंत्र आहे तीच कविता आहे.

जर तुम्ही कवी आहात आणि ब्राह्मण सुद्धा आहात तर तुम्ही फक्त ब्राह्मण आहात कवी नाही. कवीची एक कवी सोडला तर काहीही ओळख नसते. कविता धर्माच्या अराजकतेविरुद्ध पुकारलेली क्रांती असते. कविता देश घडवते, भाषा समृद्ध करते. वेद काव्य आहे. भारतीय संस्कृतीचा पाया म्हणजे काव्य. रामायण महाभारत या कथा आहेत काय ? ती महा 'काव्ये' आहेत.

माणसाला उडता येत नाही म्हणून तो पक्षी पिंजऱ्यात ठेवत असतो. अगदी तसंच ज्ञानेश्वर विठ्ठलपंत कुलकर्णी नावाच्या कवीला आपण संतपणाच्या पिंजऱ्यात डांबून मोकळे झालो. त्यांनी भिंत चालवली, रेड्याच्या तोंडून वेद म्हणवले इत्यादी अश्या भाकड कथा आपण तयार केल्या. कवी ज्ञानेश्वराचा  संत ज्ञानेश्वर करून आपण पिंजऱ्यातल्या पक्षाकडे कुतूहलाने पाहावं तसं त्याच्याकडे पाहू लागलो. महारष्ट्रानी पुढे अश्या अनेक कवींचे संत केले.

कवीला धर्म देणे भाषेला धर्म देणे हाच उद्योग आपण करत राहिलो. अमीर खुसरो हा त्यातलाच एक कवी जो कवी होता मुसलमान नक्कीच नाही. दिल्लीला त्याच्या मजार वर गेलो होतो. असंख्य धर्मांध मुस्लिम तिथे येऊन त्याला सलाम करत असतील, माथा टेकत असतील. पण त्या सगळ्या धर्माच्या नशेत धुंद असणाऱ्यांना खूसरवी कवितेने मात्र चपराक मारलेली आहे . त्या कवितेने इस्लाम च्या सगळ्याच संकल्पनांना झुगारून अनंताकडे झेप घेतली.  खुसरो ची एक फारसी कविता म्हणते -


काफिर - ए - ईशकं मुसलमानी मीरा दरकार निस्त 
हर रगे मुन तार  गशता हाजत - ए - झुंनार निस्त 

अर्थ- मी प्रेमाची पूजा करणारा काफिर (नास्तिक) आहे मला या मुस्लिम जमातीची गरज नाही माझी प्रत्येक नस एखाद्या तारे प्रमाणे ताणली आहे, ब्राह्मणाच्या धाग्याची मला गरज नाही.

कितीतरी मुस्लिम धर्मांध लोक रोज संध्याकाळी खुसरो ची गाणी ऐकत असतील, हिंदू मूर्तिपूजक आहेत म्हणून त्यांचा द्वेष करत असतील.  अमीर खुसरो मात्र स्वतःला मूर्तिपूजक म्हणवतो. तो धर्म नाकारतो, स्वातंत्र्य  स्वीकारतो ज्ञानेश्वरा प्रमाणे त्याची कविता ८०० वर्षांपासून टिकून आहे. सनातन आहे .

खल्क मी गोयद कि खुसरो बुदपरस्ती मी कुनद 
आरे आरे मी कूनं बा खल्क मारा कार निस्त 


अर्थ - या जगातले लोक म्हणतात खुसरो मूर्तिपूजा करतो. हो तो करतोच,हो तो  करतोच त्याला या जगाची आणि लोकांची त्याला  गरज नाही.


"हिंदू नाही ब्राह्मण नाही न मी एक पंथाचा " म्हणणारे केशवसुत आणि खुसरो आपल्याकडे बघून खोचक पणे हसत असावेत. स्वतः चा धर्म सोडून दुसऱ्याच्या धर्मच कौतुक करणं .जे आपल्या धर्माचे नाहीत त्यांनाही आपलं मानणं. हि कवितेची शिकवण असते. ती टोपीखालचा चेहरा बघते. जानव्यात गुंडाळून ठेवलेल्या छातीमधलं हृदय कवितेला दिसत असतं. आणि म्हणूनच रोज संध्याकाळी दारू आणि सिगरेट ऐवजी  धर्म पिऊन ढगात जाणार्यांना कवितेचं फार वाकड असत. सुरेश भटांच्या या गझलेनी मात्र पळी पंचपात्र घेऊन कविता लिहिणार्यांना चांगल्याच गुदगुल्या केल्या होत्या.-

उजाड ओसाड वाळवंटी, खळाळणारा झरा मोहोम्मद 
जगातल्या दिन दुःखितांचा अखेरचा आसरा मोहोम्मद 


उर्दू कविते मध्ये " खुदा -ए- सुखन " म्हणजेच साहित्याचा देव म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या मीर तकी मीर ने हा शेर लिहिला तेव्हा त्याच्याविरुद्ध फतवे नक्कीच निघाले असतील.

मीर के दिनो मजहब का पूछे क्या हो उन्ने तो 
कशका खींचा देहर मै बैठा कबका तर्क इस्लाम किया 

अर्थ - मीर च्या धर्मा बद्धल काय विचारता ? त्याने तर टिळा लावलाय तो मंदिरात बसलाय आणि त्याने कधीच इस्लाम सोडून दिलाय.



आज आपल्या देशात मीर ची उर्दू भाषा मुस्लिम आहे. खरं तर भाषा कधीच हिंदू मुस्लिम नसते. तिला मुद्दाम धर्म दिला जातो. कारण काहींची दुकान धर्मावरच चालत असतात. हिंदू कवी, मुस्लिम कवी, भारतीय कवी, पाकिस्तानी कवी, इंग्रजी कवी, फ्रेंच कवी हे असं काही नसतंच. फक्त कवी असतो किव्हा कवयित्री असते. भारत - पाकिस्तानच्या सीमेपलीकडून मला हबीब जालीब, फैझ अहमद फैझ ऐकू येतात. ३००० किलोमीटर लांब असणाऱ्या फ्रांस मधून सुद्धा मला बोदलेयर आणि रेम्बो च्या कविता ऐकू येतात. आयुष्यभर एकाच खोलीत राहणाऱ्या माणसाला खिडकीतून दिसतं तेव्हढच आभाळ आहे असं वाटत असत. त्यांच्या खिडक्या म्हणजेच त्यांचं आभाळ. कविता मात्र मला त्या खिडकी बाहेर डोकावून पाहायला भाग पडते. कविता नेते सातासमुद्रा पलीकडच्या देशात. अज्ञात वाळवंटाच्या विस्तीर्ण प्रदेशात मला कवितेच्या पाऊलांचे ठसे दिसू लागतात. माणसाला माणूस म्हणून पाहायला कविता शिकवते. प्रत्येक कविता असते एक स्वातंत्र्य सार्वभौम देश. एक खरा निधर्मी लोकशाही देश. त्यात स्वातंत्र्य हाच कायदा.  संस्कृती घडवली कवितेनेच धर्माने नाही.
कवितेने काय केलं हे नामदेव ढसाळ सांगतात -

कवितेनेच  मला केले 
निर्मळ  निरागस  निर्वैर 
रात्रीच्या निळ्याभोर 
आकाशातील ग्रहतारे मोजायला कवितेनेच 
शिकवले मला 

कवितेनेच मला खराखुरा 
माणूस बनवून सोडले , नाहीतर  या 
नरकातून शक्य न्हवते मला बाहेर येणे  -
अजूनही असतो नरकात  तळमळत तडफडत 

शी ! किती किळसवाणे हे .



पुढच्या वेळेस सज्जनगडावर जाईन तेव्हा मात्र क्षितिज कापत जाणाऱ्या सह्याद्री कडे पाहून म्हणेन -
" इस सनातन कविता कि जय !!!"

वेशीपलिकडे...

बघता बघता उन्हाळा गर्द होत जातो. दुपारची मरगळ सांभाळत म्हाताऱ्या आजोबां सारखा एक ढग जड पावलांनी आभाळ पार करताना दिसतो. अभाळाचा निळाशार रितेपणा पंखात कुठेतरी लपवून ठेवत एखादा कावळा क्षितिज कपत जात राहतो. या तप्त विराणी ला अंगाईचे स्वर चढवल्या सारखा गाव निपचित पडून राहतो. कुठलीशी अनोळखी निद्रा पार पेशींपर्यंत पोहचून जाते. पाचोळाही हलत नाही. शांततेने बडा ख्याल बंदिश गायल्या सारखा एक अजबसा मंद आलाप मात्र कानावर पडत राहतो. ही दुपार म्हणजे धड सुरवातही नाही आणि शेवटीही. निर्मितीच्या आणि ललित्याच्या सगळ्याच संवेदना पहाटे आणि संध्याकाळी जाग्या होतात. दुपारचा एकसारखेपणा, स्तब्धता आणि रिकमेपण संवेदनेला स्पर्शही करत नाही. स्वतःला संध्याकाळचा कवी म्हणवणाऱ्या ग्रेस ने मात्र दुपारचा हा आभाळभर घुमणार मंद आलाप ऐकला होता.

जिथे उभारली घरे, तिथे अपार शून्यता

दुपारच्या उन्हातली विचित्र एकसंधता

तहान ही मला गिळे नि कंठ हो तुझा निळा

उन्हात पाय वाजती, कुणात जीव गुंतला ?

आम्ही भर दुपारी फिरायचो, गल्लीबोळातून आणि रिकाम्या रस्त्यांवरून धावत सुटायचो. आकाशाच्या पोकळीचा हा भयंकर रितेपणा अक्खा गाव शोषून घेईल की काय ही रोमांचक भीतीच कदाचित माझा पाठलाग करत असावी. कल्याणच्या वेशीवर दुर्गाडीच्या डोंगरावर भल्या दुपारी (मंदिरातील देव सोडला तर) कोणीच नसायचं.  भर दुपारी गावच्या वेशीवर जाऊन बसणं हा एक विचित्र अनुभव असतो. कल्याण शहर दुपार झाली की निपचित पडून असतं. सगळी कामं संपवून दुपारी निवांत झोपलेल्या आईसारखं ते शहर दिसायचं. मुख्य रस्त्यावर मात्र वाहतूक चालू असायची. खाडीवरून शहराला इतर शहरांशी जोडणारा पूल दुर्गाडी किल्ल्यावरून स्पष्ट दिसे. हा किल्ला आणि या खाडी ने असंख्य स्थित्यंतरे पहिली असतील. मुघल, पोर्तुगीज आणि प्रामुख्याने मराठे या खाडीद्वारे व्यापार चालवायचे. हीच ती खाडी जिने स्वराज्याचं पाहिलं स्वतंत्र नौदल उभं राहताना पाहिलं. कितीतरी कथा, इतिहासलाही अनोळखी असलेल्या अदृश्य गोष्टी या खाडीच्या तळाशी खोलवर लपून बसल्या असतील. भर दुपारी मात्र ही खाडी निळ्याशार आभाळाच्या कानात याच गोष्टी सांगत असेल. म्हणून की काय त्या ऐकायला मी तिथे किल्ल्यावर जाऊन बसायचो. 

अश्या असंख्य गोष्टी गावच्या वेशिवरच असतात. गाव, गाव जिवंत असतो. रक्तवाहिन्यां सारखे पसरलेलं गावचे रस्ते वेशीपाशी येऊन थांबतात. गावांच्या वेशी जोडणारे असंख्य पूल आपण बांधले. देशांच्या सीमा ओलांडून परदेश पाहिले. पण आपल्या गावच्या वेशीपालिकडू दिसणारा गाव आपल्याला परकाच राहिला. वेशीपालिकडे माझ्यासारखाच कोणीतरी उभा असेल. त्याच्या नजरेतून दिसणारा माझा गाव न्याहाळत. वेशीपाशी येऊन गाव थांबतो आणि वेशीपालिकडे सुरू होतो एक परकाच गाव. वेशिपालिकडच आभाळही परकं वाटू लागतं. प्रत्येक गावाचं एक स्वतंत्र आभाळ असलं पाहिजे. म्हणजे प्रत्येक वेळी वेस ओलांडताना क्षितिज पार केल्याचा भास होईल. गावच्या वेशीवर शेवट असतो आणि कदाचित सुरवातही.

गावाच्या वेशिवरती

सुईणीच्या* घरची वाट

तू तिथेच बसशी का रे

सारणाचा मांडून थाट..!

झाडात पुन्हा उगवाया

सकाळ व्हायची तेव्हा, सुट्टीच्या दिवसांमध्ये सकाळीच गच्चीवर जाऊन बसण्याचा  प्रघात असायचा. तेव्हा आभाळाला भेदत निघणार्या अजान च्या सुरांवर सतत हलणारी तीन नारळाची झाडं एखाद्या सुफी संता प्रमाणे डोलताना दिसायची. संध्याकाळी त्याच झाडांमागे सूर्य लपून जायचा. गच्चीच्या दरवाजात बसलेला मी त्या मोठ्ठ्या चौकटीतून ती झाडं पाहत बसायचो. एखाद्या स्थिर तैलचित्रा सारखी ती चौकट दिसायची. त्या चौकटी एवढंच आपलं शहर आहे आणि आपलं अस्तित्व आहे असं तेव्हा वाटायचं. चौकटीत वारा मात्र सैतानेने सोडलेल्या उश्वासा सारखा सोसाट्याने वाहायचा. कालांतराने त्यातली दोन झाडं  नाहीशी झाली आणि उरलं एकच. त्या झाडाशी तासंतास गप्पा मारत बसणे हा माझा उद्योग असायचा. 

लहानपणी, मी आणि सोनू तिथे बसलेलो असताना मी त्याला म्हणायचो “आता मी जेव्हा हाथ वर करून ये..  ये… असं म्हणेन तेव्हा वारा येईल” मी मोठ्याने “ये” म्हंटल कि सोसाट्याचा वारा त्या चौकटीत यायचा. आणि माझ्यात खरच काहीतरी दिव्य आहे असं समजून सोनू चेहऱ्यावरून वारा गेल्या सारखा पाहत बसायचा. खरं  तर तेव्हा मी त्या झाडाकडे नजर ठेवून असायचो. ते झाड डोलायला लागलं म्हणजे काही सेकंदात वारा इथे येणार असं गणित असायचं. ते झाड आणि मी, आम्ही दोघ तेव्हापासून एक मेकांचे साथीदार बनलो. सोनुला फसवल्यावर  झाड मिश्किलपणे हसून मला डोळा मारत असे. झाडं माझ्याशी बोलतात किंव्हा त्यांची भाषा मला समजते असला फाजील भास मला नेहमी होत राहतो. झाडांचे पण देव असतील का? त्यांचा धर्म कुठला असेल? असे प्रश्न मला आजही पडत राहतात. रात्रीच्या प्रहरात झाडे धनस्थ बसून कोणासाठी प्रार्थना करत असावीत ?

गाचीवरून दिसणारं झाड माझ्या त्या चौकटीतल्या जगाचा एक अविभाज्य भाग होत गेल. मी रोज दाराजवळ बसून जे काही दिवसभरात घडल ते सगळ त्याला सांगायचो. कधीतरी ‘बस झालं यार पकवू नको” असंही झाड म्हणायचं. कधीतरी त्याच्या पानांचा स्पर्श मला दूरवर बसून सुद्धा जाणवायचा. एक मेकांकडे तासंतास पाहणारे आम्ही एकमेकांना बरच काही सांगून जायचो. कधीतरी झाडाने  लिहिलेल्या कविता मी भाषांतरित करीन. असंही मी त्याला सांगितल. त्यावर “झाड कविता लिहित असत वार्यावर आणि वार्यासोबत त्याची कविता देशांतर करते. ती कविता खर तर आपोआपच भाषांतरित होत असते. पण प्रत्येकाला ती वाचता येत नाही.” असं झाड मला सांगायचं. 

झाडाला एकच ठिकाणी  पाय रोवून उभं राहण्याचा आणि मनुष्याला एका ठिकाणी  स्तबद्व उभे न राहण्याचा शाप आहे. झाड आणि मानव हे दोन्ही शापित जनावरं आपापल्या परीनं एक मेकांशी संग करत जगात राहतात. पण कधीतरी मी माझे पाय झाडाला दिले आणि त्याबदल्यात त्याची मूळं घेतली तर? तर झाडही देशांतर करेल. प्रवास करेल लोकलच्या गर्दीतून. वेळापत्रकाच्या पिंज्रात अडकल्या सारखं झाडही नाचू लागेल नियतीच्या तालावर. झाडालाही मिळेल नागरिकत्व आणि अधिकार. आणि मी? मी उभा राहीन स्तब्ध खोल जमिनीत माझी मूळं  साम्राज्य पसरवतील. अनोळखी पक्ष्यांचा एक अनोळखी निवारा बनून मी सुद्धा लिहीन माझ्या असंख्य कविता वार्यावर. 

झाडाला माझी सगळीच सुख दुख माहित असायची. या वीस एक वर्षात सार काही बदलून गेलं. जग प्रत्येक सेकंदा सोबत अनोळखी होत गेलं. पण माझी चौकट मात्र तशीच होती. गच्चीच्या दारात बसून दिवसेन दिवस दिसणाऱ्या त्या चौकटीत काहीही बदल न्हवता. चित्रकार चित्रात वेळ गोठवून ठेवत असतो. अगदी तसच एक जिवंत चित्र बनून ती चौकट माझ्या समोर यायची. 

त्या दिवशी मी असाच दारात जावून बसलो. पण झाड मात्र कुठेच न्हवत. एखाद्या अमुल्य पेंटिंग वर चीर पडून त्याला नष्ट केल्या सारखी ती चौकट दिसत होती. झाड पडलं ? पाडलं ? माहित नाही. वृक्ष मेला कि त्याचा मानवा सारखा अंत्यसंस्कार होत नाही. झाड कायमच नाहीसं झालं. अचानक जवळचा मित्र शहर सोडून कायमचा गेल्यासारखं. ज्या ठिकानी झाड होतं तिथे आता क्षितिजाला एक मोठ्ठ छिद्र पडलंय. आणि त्या छिद्रातून मला दिसतंय चौकटी पलीकडचं जग. 

ते झरे चंद्र सजणांचे ती धरती भगवी माया 

झाडांशी निजलो आपण झाडात पुन्हा उगवाया 

• ग्रेस